III Czy Ochota to dzielnica szczęścia? O Szczęśliwicach i okolicy

I

Gwara warszawska

Język i określony sposób używania go niewątpliwie jednoczy mieszkańców danej społeczności. Warszawiacy swojego czasu dorobili się własnej, odrębnej gwary, która kształtowała się wraz z rozwojem stolicy. W sposobie mówienia ludności Warszawy odbijają się jego zamiłowania, procedery i postęp intelektualny. Ciekawostką jest fakt, że gwara ta powstała stosunkowo późno, bowiem dopiero w XVIII wieku, gdy język ogólnopolski był ukształtowany w pełni.

Warto najpierw wytłumaczyć, czym jest gwara. Termin ten podlegał neosemantyzacji, bowiem na przykład Słownik Lindego¹ wydany w 1808 roku podaje, że gwara to po prostu mowa, język. Natomiast publikacje późniejsze, takie jak chociażby Słownik języka polskiego² pod redakcją Witolda Doroszewskiego, określają gwarę jako mowę środowiska zawodowego lub miejscowego.

Bronisław Wieczorkiewicz w „Gwara warszawska dawniej i dziś” podkreśla, że tą odmianą języka posługiwali się najpierw głównie „ludzie ulicy”, prości, to znaczy gazeciarze, kucharki, dozorcy, handlarze uliczni ³.

Cechą charakterystyczną gwary warszawskiej jest używanie wszelakich zdrobnień - biała kawka, kotlecik, kobietka przy kości. Taka maniera zdrabniająca nadawała słownictwu mieszczan elegancji i szyku, co potęgowało nagromadzenie zwrotów grzecznościowych często wtrącanych w wypowiedziach.

Poza tym w gwarze warszawskiej charakterystyczne jest przeinaczanie wyrazów – stearyna to styryna, makaron – makaran itp. Inną wyróżniającą cechą są liczne zapożyczenia z języków obcych - niemieckiego, rosyjskiego. Nadal można usłyszeć pamiętające jeszcze okres zaborów rusycyzmy takie jak kniga – książka czy też prawilny – dosłownie prawidłowy, używany jednak głównie przez młodzież w znaczeniu „dobry”.

Warto dodać, że gwara warszawska oddziaływała również na świat artystyczny stolicy, twórcami stosującymi ją byli np. Mieczysław Fogg, Julian Tuwim (Kwiaty polskie), Leopold Tyrmand czy też Wojciech Młynarski.

1 Słownik języka polskiego T.2, red. S.Linde, Warszawa 1808.

2 Słownik języka polskiego, red. W.Doroszewski, Warszawa 1996.

3 B.Wieczorkiewicz, Gwara warszawska dawniej i dziś, Warszawa 1968.